DE EVOLUTIE VAN DE BRIL

 
ALGEMEEN
 
Er bestaan enorm veel discussies over de uitvinder van de bril, doch wanneer kunnen we echt beweren dat het werkelijk een bril was ?  De loepe kwam als eerste gevolgd door de schaarbril, maar zijn dit dan niet eerder hulpmiddelen dan brillen ? Wat we zeker weten is dat Edward Scarlett rond 1730 de eerste bril met vaste zijpoten zou ontworpen hebben.
De bril en hulpmiddelen evolueerden afwisselend en redelijk onlogisch. Eveneens werden er verschillende hulpmiddelen gebruikt die we zowel als bril of loepe kunnen beschouwen. De lorgnet is daar een typisch voorbeeld van. Het bestond eerst als bril maar toen de bril reeds sterkgelijkend was zoals hij nu is, werden ze terug gebruikt als bijkomstig hulpmiddel of zelfs voor vrouwen louter als modetrent. Eveneens kwamen de " monocle's en pince-nez's " achteraf en waren veel minder praktisch dan brillen met veren  die reeds gedragen werden in het midden van de 18 é eeuw.  
In onderstaande tabel ziet men dat brillen die we als leek de oudste zouden schatten dit zeker niet altijd zijn.
Brillen met veren werden reeds gedragen voordat de minder comfortabele brilknijpers en lorgnetten op de markt kwamen. Naar mijn vermoeden werd bij velen zowel de gewone bril met veren gecombineerd met de toen modieuze pince-nez 's.
Waarschijnlijk werden gewone brillen met veren meer gebruikt in de praktijk, terwijl ze de brilknijpers en lorgnetten als modeverschijnsel en uitstraling van elite voor foto's, portretten of belangrijke evenementen draagden. Men kan het vergelijken met onze hedendaagse tijd waar eveneens contactlenzen en brillen door elkaar gedragen worden. Deze mix heeft nog geduurd tot 1930 ! De pince nez's, monocles en lorgnetten verdwenen uit de markt en alleen  de bril die we nu kennen bleef over. Vergissingen met een 25 jaar verschil is dus best mogelijk.
 
Schaarbrillen Bril met veren Lorgnetten Pince-nez's
1285 - 1900 1730 - heden 1780 - 1910 1870 - 1945
       
Om een idee te krijgen wanneer bepaalde types van brillen gedragen werden, zochten we portretten en foto's van bekende historische personages op die een bril droegen, dit gerangschikt op datum  We zien duidelijk dat gedurende de WOII nog pince nez's gedragen werden ondanks de bril met veren reeds bijna 200 jaar eerder bestond. s zoals materie van glazen, van de  bril, de modellen, fabricatietechnieken  enz--- 
Bril met veren Bril met veren Monocle Glasbril Glasbril Pince-Nez
Jacobus Koning, 
Nederlands letterkundige
1770-1832 
 
Ghandi 
1930

 
Hugo Sperrle, 
Duits Maarshalk Lufwaffe
1942
 
Himmler 
leider van de SS 
1940
 
( meer---).
 

->
DE SCHAAR EN BEUGELBRIL-
1285 - 1750
->DE EVOLUTIE VAN BRIL MET VEREN 1730 - heden
->
DE LORGNET
1780 - 1910
->
DE MONOCLE 1580 - 1945
->
DE PINCE-NEZ
1870 - 1945
->
GLAZEN MET ASTIGMAAT CORRECTIES 1862 - heden
 

DE SCHAAR EN BEUGELBRIL

Op de portretten is duidelijk te zien dat de eerste binoculaire brillen schaarbrillen zijn, zij danken hun naam doordat de twee glazen met een nagel (scharnieren kwamen pas later) open en toe gingen om de bril compacter op te bergen. De brillen konden toegeschoven worden en werden in houten doosjes ter hoogte van de gordel gedragen. De brillen waren in hout, (hoewel er ook in hard leder gevonden zijn) en de vorm van het glas steeds rond. De bril maakte de volgende eeuwen een snelle evolutie door. Mede door de ontwikkeling van de boekdrukkunst, ontstaat er een groeiende vraag naar leeshulpen.Montuur en glazen worden telkens verbeterd en gaan met hun tijd mee. Opgravingen in de Londense Trig Lane brachten stukken van voor 1440 aan het licht en deze zijn nu te zien in het ( Museum of London.) 
uiteinden hiervan worden met behulp van een nagel aan elkaar verbonden. Bril met brillendoos in hout Brillendoos
deze hing vast aan de gordel
AZIATISCHE EN CHINESE BRIL
CA 1720-1750
In de zijkanten waren gaatjes om koordjes in te trekken om de bril vast te maken achter de oren
Hoe groter de bril, hoe hoger de status van de persoon.

SCHAARBRILLEN

Veel later kwamen brillen met een echt scharnier waar de glazen in allerlei metalen vastzaten, soms versierd met prachtige juwelen.

De latere geschiedenis van de bril is redelijk verwarrend.  Logischer wijze gaat de evolutie progressief in verhouding met gemakkelijker hanteerbaar te zijn, bij de brillen evolutie is dit dus niet zo. Men had reeds brillen met veren, terwijl eveneens andere systemen bestonden zoals lorgnetten, pince-nez's en monocles die veel onhandiger waren en toch populair bleven. Wat men wel kan concluderen is dat uitsluitend de bril met veren gebruikt werd om continue te dragen , terwijl de andere meer hulpmiddelen waren om te lezen en eveneens te combineren met de mode en het imago van aristocratie.

BRILLEN MET VEREN 

Tot de 16e eeuw was een bril het teken van intelligentie en had iemand met een bril veel aanzien. Maar in het begin van de 17e eeuw kwam er verandering. De goedkope draadbril met geslepen glazen werd ontworpen, zodat ook het gewone volk de kans kreeg om te beschikken over een bril.  In de 17e eeuw maakten  metaalbewerkers uit Nürnberg een nieuw model in metaal. De aanwending van een stalen brugstuk vanaf 1690 was een hele verbetering, nog later werden twee afzonderlijke monturen scharnierend gemonteerd zodat de bril kon worden opgeborgen in een klein doosje.
In het begin van de 18 eeuw begonnen de brillen een beetje te lijken op wat ze nu zijn, als Edward Scarlett rond 1730 de vaste zijpoten ontwierp. Deze bril wordt ook de pruikenbril genoemd. Hij zat vast onder de pruik en in de twee grote ringen werd een koord bevestigd om de bril vaster op het hoofd te kunnen houden.

Edward Scarlett rond 1730

 

De veren werden op verschillende manieren gemaakt om ze zo handig mogelijk te kunnen compact maken en in een brillendoosje te kunnen stoppen.
Eerst waren de veren heel kort
wat een probleem was om te dragen want ze bleven niet stevig zitten. De oplossing zou zijn om de veren langer te maken.  
De brillen met langere rechte veren namen echter veel meer plaats. 
Men probeerde dus een oplossing te zoeken en de gekendste zijn de opplooibare en inschuifveren.
Veel later vond men de krulveren uit die de beste oplossing waren om de bril stabiel en stevig vast te laten zitten. Pas vanaf dat (doordat de bril veel stabieler was) 
kwamen de brilglazen groter. ( zie schatting leeftijd van een bril )
Samengaand is er ook evolutie geweest in niet metalen brillen. Hout- Schildpad - parelmoer - bakeliet tot de organische kunststoffen zoals cellulo en optyl.

Opplooibare veren

De brilveren korter maken werd in de eerste face gedaan door ze te kunnen opplooien. Eerst konden de veren horizontaal en achteraf vertikaal geplooid worden.

Oosterse bril met horizontale plooiveren
ca 1780-1800
Oosterse bril met horizontale plooiveren
ca 1780-1800
Reisbril met vertikale plooiveren.
De zijkanten hebben glazen die met scharnier kunnen dichtplooien
De kleur van de zonneglazen waren vooral groen, blauw en geel
ca 1830
Reisbril met vertikale plooiveren.
De zijkanten hebben glazen die met scharnier kunnen dichtplooien
De kleur van de zonneglazen waren vooral groen, blauw en geel
ca 1830
Bril in Messing ( koper-brons) met vertikale plooiveren.
ca 1835
Bril in ijzer met vertikale plooiveren.
ca 1835-1850

Inschuifbare veren

Een nieuwere versie van de veren te verkorten was via inschuifveren. Door dit systeem was geen scharnier meer noodzakelijk en bleven de brillen veel stabieler .Eveneens als bij vele plooiveersystemen, was er dikwijls een gaatje aan de uiteinden van de branchen om een koordje of ketting aan vast te hechten.

Bril met inschuifbare veren - ook populair in Amerika
ca 1850

 
Rechte Veren
De gewone rechte veren waren het minst kostelijke om maken en werden veel verkocht. Aangezien deze gemakkelijk konden afglijden was er het gevaar voor afvallen met breuk. Om dit te verkomen waren de brillen heel klein om gewicht te besparen.

ca 1850-1900 ca 1850-1900

ca 1850-1900

ca 1850-1900

Krulveren
De krulveer was een grote evolutie voor de bril. Men had de maximale stabiliteit bekomen en de bril bleef zonder koordjes of kettingen stevig staan. Zwaardere brillen konden nu ook verdragen worden. Met de tijd werden hierdoor de brilglazen groter en meer rond van model om het comfort van een breder gezichtsveld te bekomen.

ca 1910-1930

ca 1935-1950 ca 1935-1950

De huidige brilveren
Lang kwam er geen verandering meer in de brilveren, doch in het midden van de 20 'eeuw onstond een nieuw systeem die tot heden gebruikt wordt. Opticiens kregen het idee om de veren van brillen in schildpad of cellulo op te warmen en te buigen aan de uiteinden. De buiging kon (net zoals nu ) perfect aangepast worden aan de vorm achter de oren van de brildrager. Het voordeel in vergelijking met de krulveren is dat de bril veel gemakkelijker kan opgezet en afgenomen worden. Voor metalen brillen probeerden de opticiens hetzelfde effect te bekomen door de eveneens de veren te buigen maar aangezien vele brillen in gewoon ijzer gemaakt werden, had dit irritatie en oxidatie tot gevolg. Pas later, (ca 1945-1950) vond men de embouts in kunstof uit en dit samengaande met de kunststof neussteuntjes, was de laatste stap van de brillen evolutie bereikt. De bril was perfect en is sindsdien, behalve qua design en sommige nieuwe materies (titanium, optyl)  van systeem niet meer veranderd. 

Bril in schildpad Bril in hoorn
Metalen met rechte slaapbrillen waar de veren gebogen werden voor beter comfort
 
Brillen met kunststog embouts

 

 

DE LORGNET   1780 - 1910
De eerste lorgnet werd omstreeks 1780 door de Engelsman George Adams ontworpen. 
Hiervoor gebruikte men de schaarbril, maar deze was moeilijk te gebruiken tijdens een gesprek, doordat de steel of handvat voor de mond zat.Handiger zou het zijn als de steel zich aan de zijkant bevond. Dit eerste type was onhandig, het werd meer gebruikt als hulpmiddel om te lezen of als vergrootglas, maar niet om mee te nemen. 
Merk wel op dat de bril met veren reeds 100 jaar vooraf bestond.
Rond 1818 ontwierp de Fransman M. Lepage een scharnierlorgnet waarbij de glazen dubbelgeklapt in de steel verdwenen. De lorgnet werd hierdoor kleiner en sierlijker In de periode van de Empirestijl (1804-1830) was de scharnierlorgnet erg populair.Niet veel later kwam de springlorgnet. Met een druk op een knopje dat in de koker of steel was verwerkt, sprong het ene glas achter het andere vandaan. 
De lorgnet werd eerder gebruikt als een stuk juweel in plaats van een verbeterde versie van bril. Modieuze dames hadden de voorkeur voor deze bril en waren zeer populair bij maskerade partijen. Sterk gelijkend waren de miniverrekijkertjes met steel die bij opera's en toneel gebruikt werden. Ook werd er reeds getint glas gebruikt. Kleuren als groen, geel en blauw kwamen veel voor. Omstreeks 1850 werd de lorgnet langer en langer. Het Springmechanisme of scharnier verdween weer en de glazen werden opnieuw in de steel opgeborgen.

 De lorgnet was ook zeer populair tijdens de Belle Epoque (1900-1910) en  er zijn ook heel mooie en aparte modellen in de art nouveau- en art deco-stijl ontworpen. Na deze periode werden de gewone brillen meer  gangbaar en verdween de lorgnet uit beeld.

Lorgnet zonder scharnieren , de glazen waren in de rand gekleefd
ca 1780

Lorgnet met lange steel in schildpad, de glazen verdwijnen in de steel bij het sluiten
CA 1780-1800

Scharnier Lorgnet met middellange steel in metaal & schildpad,
De glazen verdwijnen in de steel bij het sluiten
CA 1780-1800

Lorgnet met korte steel, de glazen kunnen samengevouwen worden door middel van een brugscharnier
CA 1820

 

 

Lorgnet met korte steel, de glazen kunnen samengevouwen worden door middel van een springscharnier

CA 1850 - 1910

Scharnier Lorgnet met lange steel inschildpad, 
de bril wordt via een midden brugscharnier in twee gevouwen en kan in de steel geschoven worden.

Het springlorgnet ; 
Scharnier Lorgnetten met lange metalen steel, er is in de steel een knopje welke de bril doet openklappen, 

   
Lorgnet in parelmoer Lorgnet in bakeliet

metaal springlorgnet met korte steel

metaal springlorgnet met korte steel

 

 

schildpad inschuiflorgnet met korte steel, 
de bril is niet plooibaar
 

 
DE MONOCLE
Het monocle, een verdere ontwikkeling, werd pas in de 16e eeuw gebruikt. Een monocle of oogglas is een halve bril, dat wil zeggen, een bril bestaande uit één glas en bedoeld voor één oog. Het bestond  uit een ronde lens, met een ring rond haar omtrek. Het glas werd tussen wang en wenkbrauw geklemd. Het monocle werd aan een koord vastgemaakt.  Het andere eind van het koord werd dan verbonden met de kleding van de drager om het verliezen te vermijden. Eveneens als de pince nez werd hij niet voortdurend gedragen maar uitsluitend om te lezen. Het moet tevens enorm comfortabel geweest zijn aangezien men maar met één oog werd gecorrigeerd. Een monocle werd over het algemeen geassociërd met rijke aristocratische mensen. Zij werden gecombineerd met een  hoge hoeden en prachtige kostuumkledij. Hoewel later de brillen met veren al bestonden bleven er monocles gedragen worden. De monocles bijvoorbeeld veel door militairen en ambtenaren gedragen gedurende de eerste en zelf de tweede Wereld Oorlog, vooral de Duitsers waaren er vergekt op.

 
 
DE PINCE NEZ    1870 -1945
 

Hoewel de bril reeds ( zie oudste portret van een bril van Roger Bacon ongeveer in 1250 nchr ) op de neus kon geplaatst worden, kwam pas veel later de echte Pince Nez. Op de oudere portretten waren dit houten brillen die in schaarvorm open en toe gedaan werden en zaten dus niet goed vast terwijl de echte pince nez veel steviger vast kon geplaatst worden op de neus. De naam komt uit Franse taal - pincer, om te knijpen, en nez, neus. De reden dat deze uit de Franse taal kan ontleed worden is dat dit type bril vooral in Frankrijk heel populair was. Deze bestond eveneens uit twee glazen die op de neus geplaatst werd , maar dan wel met  een neusbrug. Hij zat vaster omdat deze knijpte met een metalen veer. Ze waren echter wel onhandig in het gebruik: de eigenaar moest ze dikwijls in de hand houden en hij klemde oncomfortabel op de neus. De bril werd dus niet constant gedragen zoals degene met veren maar werd merendeels gebruikt om te lezen. 
Hij was vooral populair van 1870-1945, en werd door zowel mannen als vrouwen gedragen.Voor mannen kon de pince-nez door middel van een ketting met een haakje of clip achter het oor worden bevestigd. De vrouwelijke variant had aan het uiteinde vaak een haarspeld maar men kon er ook een koordje aan bevestigen dat dan om de nek werd gedragen. Algemeen beschouwd bestonden er drie varianten namelijk:

1 De pince-nez glasbril 
De knijpbril bestond uit een brug met twee neusknijpers. Er was geen montuur rond de glazen. In één van de glazen was temporaal een gaatje geboord om een ketting aan te bevestigen.

2 De pince-nez met harde brug.

de pince-nez met een harde brug, hierbij zaten de glazen in een montuur en werd de brug door middel van een scharniertje op de neus geklemd.

3 De pince-nez met verende brug.
Deze pince nez hield vast omdat haar brug bestond uit een recht horizontale verend metaal. 

Pince-nez Glasbril met Neusknijpers 
ca 1870-1930

Pince-nez Glasbril met Neusknijpers 
ca 1870-1930

Metalen Pince-nez met schildpad en met Neusknijpers
ca 1930-1945

Metalen Pince-nez  met Neusknijpers
ca 1890-1910

Metalen Pince-nez  met Neusknijpers. 
Het metaal is omringd met schildpad  ca 1935

Pince-nez bril die oplooibaar mogelijk is
ca 1880

Uniek, pince nez met veren 
1870, collectie Carl Zeiss Jena

Pince nez met Rechtverende brug
1890 - 1910

 
 

CORRIGERENDE GLAZEN

In de begintijd hadden brillen alleen nog maar positieve lenzen die door hun bolling voorwerpen vergrootte en konden voor verzienden gebruikt worden.Van bijziendheidsglazen was nog geen sprake, deze werden pas in de 15e eeuw, ongeveer 200 jaar later. 
Pas in 1862 werd ontdekt dat er nog een afwijking aanwezig was, namelijk  het astigmatisme. Cijlindrische glazen kwamen dus een heel stuk later. De ontdekker was Franciscus Cornelis Donders (Tilburg, 27 mei 1818 - Utrecht, 24 maart 1889). Donders was een Nederlands hoogleraar geneeskunde en fysiologie. Hij verrichtte veel onderzoek naar oogfysiologie op welk gebied hij een grote reputatie verwierf. De huidige indeling, verklaring en correctie van oogafwijkingen (zie emmetropie (normaal oog), myopie (bijziendheid), hypermetropie (verziendheid), presbyopie (oudziendheid), de rol van accommodatie) danken we aan hem

Franciscus Cornelis Donders
 27 mei 1818 - Utrecht, 24 maart 1889

1517 in een portret van Leo X geschilderd 
met de concave bril door Raphael

 

Paul Hantson